Weihnachten und Silvester sind alte Traditionen, die jedes Jahr wiederaufleben – und die sich jedes Jahr ein kleines bisschen verändern. Das merkt man an den neuen Wörtern, die hinzukommen. Ich gebe zu, dass die Deutschlehrerin in mir gelegentlich erschauert!
Duitse grammatica en kerstsfeer, gaat dat samen? Nou en of! Doe mee met de quiz rondom de kerstboom en vind de oplossing!
Taal bestaat uit woordjes en uit regels, het lexicon en de grammatica. Met behulp van de regels kun je de woordjes zo naast elkaar zetten dat er correcte zinnen ontstaan.
Zo de gangbare theorie over taal, die het spreken ziet als een samenspel/wisselspel tussen het herinneren van woordbetekenissen en het berekenen van mogelijke combinaties.
Als deze theorie klopt, dan zou je in principe met een eindig aantal woorden en regels een oneindige aantal zinnen kunnen maken en op die manier alles zeggen, wat je maar wilt zeggen. Ook in een vreemde taal. Dus met wat tijd zou je een taal compleet – woord voor woord – zelf kunnen „maken“.
Ik heb een keer op deze manier een Engelse tekst geschreven: met behulp van het woordenboek en mijn schoolkennis van de Engelse grammatica en – heel veel tijd.
Ik was trots op mijn eerste Engelse „paper“ maar ook een beetje onzeker, of alles wel klopte. Omdat er toen nog geen internet was, dus ook geen spelling check of deepl of google translate, liet ik het aan een native speaker zien om ernaar te kijken en de nodige correcties aan te brengen. Tot mijn allergrootste verbazing en vreugde zat er maar weinig rood in de tekst toen ik hem terug kreeg. Dus vroeg ik aan de Engelse vriendin hoe dat kwam, en of ze wel streng genoeg gekeken had. Ze zij toen beleefd en vriendelijk, dat er echt niet veel fouten te vinden waren geweest „but“ – en nu kwam de vernederende donderslag – „of course it’s not English“.
Het wordt de laatste decennia in de linguistische wetenschappen steeds duidelijker, dat taal niet (alleen of voornamelijk) geproduceerd wordt op de boven beschreven manier.
Een mens is geen computer en taal is meer, veel meer dan „woordjes + regels“.
Vaste verbindingen en idiomatische uitdrukkingen, taalformules, frases, collocaties, gezegdes, spreekwoorden komen steeds meer in beeld als „prefabs” van de taal, die als geheel opgeslagen en naar behoefte uit het magazijn opgediept worden. Deze prefabs zijn eveneens geliefd bij mensen, die vreemde talen leren. Niet alleen om de efficiëntie waarmee je in één klap heel wat woorden correct aan elkaar hebt gebreid. Maar ook omdat het dan zo echt en authentiek klinkt.
Reden genoeg voor een quiz over Duitse taal-prefabs.
Meer weten over dit onderwerp? Lees dan:
Schilperoord, J. & Cozijn, R. (2010). The representation and processing of fixed and compositional expressions. In M. Everaert, T. Lentz, H. de Mulder, O. Nilsen, and . Zondervan (Eds). The linguistics Enterprise: from knowledge of language to knowledge in linguistics (pp. 291-314). Linguistics Today, John Benjamins.
Bijna alle cursisten die ik in de loop der jaren heb langs zien komen, klagen vroeg of laat over de „kleine woordjes“ en dat ze die of niet paraat hebben in het Duits of de betekenis van de Duitse kleine woordjes niet kunnen thuisbrengen. Als je dan navraagt welke woorden dat dan zijn, is het antwoord meestal: „Nou gewoon, woordjes zoals ‚vaak‘, ‚echter‘, ‚soms‘, ‚maar’, ‚afgelopen’ ‚volgend’, ‚over‘, ‚sommige‘ enz. Het gaat dus om een mengeling uit bijwoorden, voegwoorden, voorzetsels, lidwoorden, modale partikels maar ook sommige werkwoorden, bijvoeglijke naamwoorden horen erbij. Een lijst zo bont als de regenboog en zo individueel als iedere leerling. De kleine woordjes horen dus niet in een grammaticale categorie en toch hebben ze belangrijke gemeenschappelijke kenmerken: 1. Vaak zijn het abstracte woorden of functiewoorden met weinig of geen inhoudelijke betekenis 2. Ze zijn vanuit het Nederlands nauwelijks te raden. 3. Ze zijn onmisbaar voor een enigszins genuanceerde conversatie. Deze situatie wordt duidelijk weerspiegeld in de categorie „Weetwoorden“ op de website nubeterDuits.nl, die ik van harte kan aanbevelen. In deze categorie vind je ondermeer de groepen „weetwoorden I en II“, „lastige werkwoorden” en met circa 45 items de „lastige overige woordjes“. Op zich ben ik geen voorstander van woordenlijsten en het uit het hoofd leren ervan. Maar ik zie wel het nut en de pragmatische charme van deze lijst in en ik gebruik ze graag als uitgangspunt voor een „Grote Duitse Kleine-woordjes-quiz“.
Spreekwoorden en gezegdes? Is dat niet heel stoffig en ouderwets? Iets voor oude mensen, toespraken bij een bedrijfsjubileum of als je met pensioen gaat?
May be … maar het is in Duitsland tegenwoordig ook een grappige trend op social media en dan wel in een modern en creatief jasje. De kunst is daarbij, om vrij verzonnen spreekwoorden zo vanzelfsprekend te brengen, alsof ze direkt uit het stevig verankerde repertoire van een hoofdonderwijzer afkomstig zijn. Of van een boerenkalender:
„Lass uns die Kuh streicheln, so lange sie da steht!“
„Was du im Blumentopf findest, liegt nicht auf dem Acker“
„Auch wenn der Käse eckig ist, wird das Jahr doch rund!“
„Bei Vollmond backt der Elch die hellsten Brote!“
Vaak zijn het ook verbasteringen van bekende spreekwoorden zoals:
„Alte Liebe postet nicht“
„Besser Spätie als nie.“ (Begrijpelijk alleen voor Berlijnse insiders die met het fenomeen van de avondwinkel=Spätie vertrouwd zijn.)
„Man soll den Tag nicht vor dem Feierabendverkehr loben.“
„In der Liebe und im Sale ist alles erlaubt.“
Ook al is een spreekwoord in principe de gestolde wijsheid en ervaring van de mensheid, betekent dat niet, dat spreekwoorden onwrikbaar vaststaan. Er is volop beweging, verandering en vernieuwing. Spreekwoorden komen en gaan. Alleen de besten blijven eeuwen lang levendig en geldig.
Het is in ieder geval goed, om de belangrijkste Duitse spreekwoorden te kennen als je met Duitsers te maken hebt. Steeds weer worden ze zijdelings in een gesprek gebruikt en je wordt geacht, ze te begrijpen. Er zijn welgeteld 250.000 spreekwoorden in de Duitse taal en een gemiddelde Duitser beschikt over – mindestens passieve – kennis van ongeveer 300 spreekwoorden.
Vandaar deze quiz – om een eerste basis van Duitse spreekwoorden op te bouwen.
En als je een keer iets compleet onverstaanbaars zegt in het Duits, dan kan je nog steeds elegant je hoofd uit de strop trekken door te zeggen: „Das ist ein altes holländisches Sprichwort!“
